ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫ ЖҮРГІЗУШІЛЕРІНІҢ КӘСІБИ ӨСУ ҚИЫНДЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ КАДРЛАР ТАПШЫЛЫҒЫНА ӘСЕРІ

Безроднов Василий Григорьевич
«Көлік құралын жүргізуші» біліктілігі бойынша сарапшы, «Safety Driving School» ЖШС директоры, Астана қ., Қазақстан Республикасы, 2025 ж.
vassili.bezrodnov@gmail.com

Мақсат. Болашақта жүк және жолаушы тасымалдау саласында кәсіби қызметін жүргізуші мамандығымен байланыстыруды шешкен үміткерлерге дұрыс кәсіби бастау таңдауға көмек көрсету. Сондай-ақ қазіргі әкімшілік кедергілерді жою мақсатында жауапты тұлғалардың назарын бар мәселеге аудару. Егер сіз кәсіби қызметіңізді көлік құралын басқарумен байланыстыруды жоспарласаңыз, кәсіби қалыптасу мен өсу жолдары және жүргізуші мамандығына оқуды қалай дұрыс бастау керектігі туралы білу маңызды. Бірнеше нұсқаны қарастырайық.

Дұрыс бастау. Үміткер авто мектепке жазылып, төрт айлық оқудан кейін 18 жасқа толған соң «BC1» санатын/кіші санатын алады. (18 жасқа толғанда алу үшін, ең болмағанда төрт ай бұрын жазылу қажет. 16 жастан бастап оқуға мүмкіндік бар, курсты аяқтау туралы куәлік 2 жыл жарамды, бірақ 18 жасқа дейін күткен аралықта білгеніңді ұмытып қалуың мүмкін — сондықтан ұсынбаймын).Одан кейін үш жылдық жүргізу тәжірибесін жинақтау қажет. 21 жаста біліктілікті арттырудың келесі қадамын жасауға болады. Көп жағдайда мұны «біліктілікті көтеру» деп атайды, бірақ жүргізуші кәсібінің сатылары әлі ресми біліктілік болып саналмайды. Бұл кезде «C» санатына және «D1» кіші санатына жазылуға болады. Жүргізуші мансабының келесі сатысы — «C» санатындағы бір жылдық тәжірибеден кейін «CE» санатына жазылуға болады. Бұл — еңбек нарығында сұранысқа ие санаттар жиынтығы. Оны 23 жаста алуға мүмкіндік бар.

Кәсібилікті арттырудың келесі қадамы – авто мектепте 23 жаста «D» санатын меңгеріп, сұранысқа ие мамандықтар бойынша жұмыс істеу мүмкіндігін алу. Өкінішке қарай, мұндай «дұрыс бастау» жолын («BC1» санатынан/кіші санатынан) 18 жасқа толған үміткерлердің шамамен 4%-ы ғана таңдайды, ал 96%-ы «B» санатынан бастайды. Бұл 4%-дың барлығы бірдей өз біліктілігін «C», «C+E», «D1», «D», «D+E» санаттарына дейін арттырмайды. Тіпті дұрыс бастау таңдаған жағдайда да жүргізушілер тапшылығы айқын көрінеді. Бұл 4%-дың шамамен жартысы үш жылдан кейін «C», «D1» санаттарына оқуға барады, ал қалған жартысы өз кәсіби өсуін «CE», «D» санаттарына дейін жалғастырады. Осы жүргізушілердің аз бөлігі ғана авто мектептерде оқытушы немесе нұсқаушы ретінде жұмыс істеуге барады.

Ұзақ бастау. Іс жүзінде үміткерлердің 96%-ы басқа жолмен жүреді. 18 жасында үміткер авто мектепке түсіп, «B» санатын таңдайды және оны сәтті алады. Жеңіл автокөлікті жүргізу тәжірибесін жинаған соң (орта есеппен 2–3 жыл қажет), кәсіби жүргізуші болуға деген ниет туады. Кәсіби жүргізушілер еңбек нарығындағы негізгі бос орындар төмендегідей:

§ жүк көліктері үшін «C1» кіші санаты – сирек;
§ «C» санаты – оңтайлы;
§ «CE» санаты – сұранысқа ие;
§ автобустар үшін «D1» кіші санаты – сирек;
§ «D» санаты – сұранысқа ие;
§ «DE» санаты – оңтайлы.

Әдетте, 20–21 жастағы «B» санатындағы жүргізуші авто мектепке қоңырау шалып, оған жүк көлігін («C» санаты) жүргізуші қызметі ұсынылғанын айтады, әрі шетелге шығу мүмкіндігі бар (Еурофура, «CE» санаты), онда жақсы жалақы мен саяхат мүмкіндігі қызықтырады. Авто мектептің жауабы – «C» санатын алу үшін сізде алдымен «C1» кіші санаты болуы керек, әрі осы кіші санатпен бір жылдық тәжірибе және жалпы 3 жылдық жүргізу өтілі қажет, сондай-ақ жасыңыз 21-де болуы тиіс. Осыдан кейін ғана «C» санатына оқуға рұқсат беріледі. Ал «CE» санатын алу үшін оқуды бастар алдында «C» санатымен бір жылдық тәжірибе болуы қажет, оқу мерзімі бір ай. Осылайша, жүк көлігін, соның ішінде тіркемесі бар көлікті жүргізу арқылы жақсы табыс табу және әлемді көру туралы армандар осымен аяқталады. Неліктен?

Келесі қадамдар қажет: авто мектепке «C1» кіші санатына жазылу. Оқу шамамен 2 айға созылады (мұндай санатпен көбіне өзін-өзі жұмыспен қамтығандар ғана жұмыс істей алады). Бір жылдан кейін (жалпы 3 жылдық тәжірибе бар болғандықтан) авто мектепке «C» санатына жазылуға болады. Екі айлық оқудан кейін жүргізуші куәлігінде көптен күткен «C» санаты пайда болады және жұмысқа шығуға мүмкіндік туады (көбіне ішкі жүк тасымалы бойынша, Қазақстан ішінде). «C» санатын алу және жұмыс талабына сай болу үшін ең қысқа мерзімде (жиі бұл ұзарады) кемінде 1 жыл 4 ай қажет. Ал шетелге, мысалы, Еурофурамен («CE») шығу үшін «C» санатымен бір жылдық тәжірибеден кейін тағы да авто мектепке жазылу керек. «CE» санатын алу үшін 35 сағаттық оқу курсы және алыс қашықтық жүргізушісі сертификаты қажет. Демек, кәсіби жүргізуші болу арманына жету үшін ең аз дегенде 2 жыл 4 ай және бір апта қажет. Бірақ іс жүзінде бұл сирек орындалады – жол ұзақ және күрделі. Көп жағдайда үміткердің кәсіби жүргізуші болуға деген ынтасы осы жерде жойылады. 

«Бәлкім мен автобус жүргізушісі болып көрейін?» – деп, кәсіби жүргізуші болуға үмітін үзбеген кандидат ойлайды. Бұл жағдайда алдымен авто мектепке «C1» кіші санатына жазылу қажет. Оқу шамамен 2 айға созылады. Осы кіші санатпен бір жылдық тәжірибе жинақтаған соң (және жалпы 3 жылдық тәжірибесі бар болғандықтан), «D1» кіші санатына жазылуға болады. «D1» – бұл 16 орындық шағын автобустар, еңбек нарығында 16 орыннан асатын автобустармен салыстырғанда сұранысы аз. Екі ай оқу мен емтиханнан кейін үміткер «D1» кіші санатын алады. Бір жыл осы санаттағы тәжірибеден кейін авто мектепке «D» санатына жазылуға болады. Оқу тағы 2 айға созылады. Бұл кезде жасыңыз кемінде 23-те және жалпы жүргізу тәжірибеңіз 3 жылдан аз болмауы керек. Осы жеке мысалда «B» санатынан бастап «D» санатына дейін жету үшін ең аз дегенде 2 жыл 6 ай қажет.
Дәл осы себептерге байланысты Қазақстан жастары жүргізуші мамандығына жете алмай отыр. Негізгі қиындық – бастапқыда «B» санатынан бастау, бұл үміткерлердің шамамен 96%-ын құрайды. Дәл солар әкімшілік кедергілерге тап болады. Соның нәтижесінде жүргізуші мамандығы елде әлі де танымал емес болып қала береді. Сонымен қатар, жүргізуші мамандығы әлі күнге дейін мемлекет тарапынан реттелмейтін мамандықтардың бірі болып саналады, бірақ бұл бөлек тақырып. Сипатталған нұсқа қолайлы және оптимистік сценарийге жатады. Іс жүзінде жағдай бұдан да қиын – бұл жолмен жүретіндер өте аз, сондықтан «C», «C+E», «D» санатындағы, соның ішінде халықаралық бағыттағы жүргізушілер тапшылығы туындайды. 

Оқыту ұйымдарындағы оқытушылар құрамы жағдайы одан да нашар. Көлік жүргізушілерін даярлау бойынша оқу ұйымдарында жұмыс істеу үшін оқытушы немесе нұсқаушы ретінде тиісті санат/кіші санат бойынша 5 жылдық тәжірибе болуы қажет. «B» санаты барларда жағдай әлі жақсы, себебі 23 жаста-ақ оқытушы болуға мүмкіндік бар. Ал «дұрыс бастау» жолымен жүргендер (олар бар болғаны 4%), «D» санаты бойынша оқытушы немесе нұсқаушы бола алады тек 28 жасында. Мұндай мамандықтар бойынша еңбекақы деңгейі жоғары емес, ал жолы ұзақ және күрделі. 

Қорытынды: 2014 жылдан бері Қазақстан «C», «C+E», «D» санатындағы және, соның салдарынан, халықаралық жүргізушілердің едәуір бөлігін жоғалтып келеді. Мұны әкімшілік кедергі деп атауға болады. 2025 жылдың соңына қарай көлік жүргізушілерінің осы санаттарындағы тапшылық шамамен 300 мың адамды құрайды. Көлік жүргізушілерін даярлайтын оқу ұйымдарындағы оқытушылар жағдайы бұдан да ауыр.



Ұсынымдар:

1. «Жүргізуші» біліктілігін ресми түрде тану және оны түбегейлі қайта қарау қажет.
2. Біліктілік ресми түрде танылғанға дейін, «ВС1» санатынан/кіші санатынан басталатын «Дұрыс бастауды» барынша танымал ету қажет. Бұл уақытша шешім ретінде жүргізушілер тапшылығын сәл баяулатуы мүмкін, бірақ көлік жүргізушілерінің жетіспеушілігі үдей түседі және бұл ел экономикасының барлық саласына әсер етеді.

Себебі жүк тасымалдау көлігіне сұраныс азаймайды, керісінше арта береді, ал біздің жұмыс орындарымызды шетелдік жүргізушілер мен «релоканттар» иеленетін болады.

© Безроднов В. Г. 2025