Қазақстандағы көлік құралдары жүргізушілерінің тапшылығын есептеу

Василий Григорьевич Безроднов – «Көлік құралдарының жүргізушісі» біліктілігі бойынша сарапшы, «Safety Driving School» ЖШС директоры, Астана қ., Қазақстан Республикасы, 2025 ж. vassili.bezrodnov@gmail.com
Мақсаты: бар мәселені шешуге мүдделі тараптарды тарту.
«C», «C+E», «D» санатындағы жүргізушілер тапшылығын шамамен есептеу. Ол үшін тарихи аналогияларды талдау әдісін қолданамыз.


Әр санат бойынша жеке-жеке есептейміз. «D» санатынан бастаймыз.
Бізді 2014* жылға дейінгі және одан кейінгі екі кезең қызықтырады.
2007–2014 жылдар аралығында (қоса алғанда) берілген санаттар санын есептейміз: 31524 + 29740 + 22622 + 23415 + 24926 + 26526 + 29162 + 27813 = сегіз жылда «D» санатындағы 215 728 жүргізуші куәлігі берілген.

2007–2014 кезеңі бойынша орташа көрсеткішті есептейміз: 215 813 : 8 = 26 966 «D» санатындағы жүргізуші куәлігі. 2014 жылға дейін «D» санатын алуға айтарлықтай кедергілер болмағанын ескере отырып, заң сәуір айында күшіне енгендіктен, Қазақстан Республикасында «D» санаты бойынша табиғи жолмен қалыптасқан орташа қажеттілік жылына 26 966 жүргізушіні құрайды деп сенімді түрде болжауға болады.

Енді 2014 жылдан кейінгі 2015–2025 кезеңі бойынша орташа көрсеткішті есептейміз: 7897 + 2408 + 2122 + 4049 + 3564 +2161+ 2361+1968 +2656 + 1711+1321 = он бір жылда «D» санатындағы 32 218 жүргізуші куәлігі берілген. 2015–2025 кезеңі бойынша орташа көрсеткіш: 32 218 : 11 = жылына орта есеппен 2 928 «D» санатындағы жүргізуші куәлігі. Енді алынған орташа статистикалық көрсеткіштерді салыстырайық: 26 966 / 2 928 = 9,2. Бұл көрсеткіш Қазақстанда жүргізушілердің «D» санатын алу деңгейі қанша есеге қысқарғанын көрсетеді.

Енді 2015–2025 кезеңінде елде алынбай қалған «D» санатындағы жүргізушілердің нақты көрсеткішін есептейміз. Ол үшін Қазақстандағы «D» санаты бойынша табиғи орташа қажеттілікті — 26 966 — алып, оны 11 жылға көбейтеміз = 296 626. Яғни, әкімшілік кедергі болмағанда, Қазақстан дәл осындай мөлшерде «D» санатындағы жүргізушілерді алуы тиіс еді.

Енді «D» санатындағы жүргізушілер тапшылығының орташа нақты санын есептей аламыз. Ол үшін 2015–2025 кезеңінде нақты алынған және осы кезеңге болжанған көрсеткіштердің айырмасын аламыз: 296 626 - 32 218 = 264 408. Демек, Қазақстан 11 жыл ішінде «D» санатындағы 264 408 жүргізушіні ала алмады, бұл санды нақты тапшылық ретінде қарастыруға болады.

«C» санаты бойынша есеп

2007–2014 жылдар аралығында (қоса алғанда) берілген санаттар санын есептейміз: 197907 + 166000 + 137371 + 151125 + 152015 + 158645 + 168681 + 149584 = сегіз жылда «C» санатындағы 1 281 328 жүргізуші куәлігі берілген.

2007–2014 кезеңі бойынша орташа көрсеткішті есептейміз: 1 281 328 : 8 = жылына 160 166 «C» санатындағы жүргізуші куәлігі. 2014 жылға дейін «C» санатын алуға ерекше кедергілер болмағанын ескере отырып, Республикада «C» санаты бойынша табиғи жолмен қалыптасқан орташа қажеттілік 160 166 жүргізушіні құрайды деп сенімді түрде айтуға болады.

Енді 2014 жылдан кейінгі 2015–2025 кезеңі бойынша орташа көрсеткішті есептейміз: 47890 + 17705 + 16486 + 20442 + 17671 +13934+ 17486+11872 +17026 + 7372+5885 = он бір жылда «C» санатындағы 193 769 жүргізуші куәлігі берілген. 2015–2025 кезеңі бойынша орташа көрсеткіш: 193 769 : 11 = жылына 17 615 «C» санатындағы жүргізуші куәлігі. Енді алынған орташа статистикалық көрсеткіштерді салыстырайық: 193 769 / 17 615 = 11. Бұл көрсеткіш Қазақстанда жүргізушілердің «C» санатын алу деңгейі орта есеппен қанша есеге қысқарғанын көрсетеді.

 Енді 2015–2025 кезеңінде елде алынбай қалған «C» санатындағы жүргізушілер санын есептейміз. Ол үшін «C» санаты бойынша тарихи орташа қажеттілікті — 160 166 — алып, оны 11 жылға көбейтеміз = 1 761 826. Яғни, әкімшілік кедергі болмағанда, Қазақстан дәл осындай мөлшерде «C» санатындағы жүргізушілерді алуы тиіс еді. Енді «C» санатындағы жүргізушілер тапшылығының орташа нақты санын есептей аламыз. Ол үшін 2015–2025 кезеңінде нақты алынған және болжанған көрсеткіштердің айырмасын аламыз: 1 761 826 - 193 769 = 1 568 057. Қазақстан 11 жыл ішінде «C» санатындағы жүргізушілерді ала алмады, бұл санды қалыптасқан нақты тапшылық ретінде қарастыруға болады.

«E» санаты бойынша есеп

2007–2014 жылдар аралығында (қоса алғанда) берілген санаттар санын есептейміз: 30056 + 29506 + 20241 + 21354 + 22644 + 27379 + 29615 + 29009 = сегіз жылда «E» санатындағы 209 804 жүргізуші куәлігі берілген. Бұл жерде 2014 жылдың сәуіріне дейін «E» санаты жүргізуші куәлігінде жұпсыз көрсетілгенін атап өткен жөн, яғни егер куәлікте «E» белгісі болса, іс жүзінде тіркемесі бар жеңіл, жүк және (буынды) автобусты басқаруға мүмкіндік болған.

Осыған байланысты есептеудегі қателік «D» және «C» санаттарына қарағанда едәуір жоғары болады. 2007–2014 кезеңі бойынша орташа көрсеткішті есептейміз: 209 804 : 8 = 26 226 «E» санатындағы жүргізуші куәлігі. 2014 жылға дейін «E» санатын алуға ерекше кедергілер болмағанын ескере отырып, Республикада «E» санаты бойынша табиғи жолмен қалыптасқан орташа қажеттілік 26 226 жүргізушіні құрайды деп сенімді түрде болжауға болады.

Енді 2014 жылдан кейінгі 2015–2025 кезеңі бойынша орташа көрсеткішті есептейміз: 20553 + 16317 + 16561 + 23074 + 16296 +14570+ 15082+7714 +16521 + 7793 + 4655 = он бір жылда «E» санатындағы 159 136 жүргізуші куәлігі берілген. 2015–2025 кезеңі бойынша орташа көрсеткіш: 159467 : 11 = 14 466 «CE» санатындағы жүргізуші куәлігі. Алынған орташа статистикалық көрсеткіштерді салыстырайық: 26 226 / 14 466 = 1,8. Бұл көрсеткіш Қазақстанда жүргізушілердің «E» санатын алу деңгейі орта есеппен қанша есеге қысқарғанын көрсетеді. Енді 2015–2025 кезеңінде елде алынбай қалған «CE» санатындағы жүргізушілердің нақты көрсеткішін есептейміз. Ол үшін Қазақстандағы «E» санаты бойынша табиғи орташа қажеттілікті — 26 226 — алып, оны 11 жылға көбейтеміз = 288 486. Яғни, әкімшілік кедергі болмағанда, Қазақстан дәл осындай мөлшерде «E» санатындағы жүргізушілерді алуы тиіс еді.

Енді «E» санатындағы жүргізушілер тапшылығының орташа нақты санын есептей аламыз. Ол үшін 2015–2025 кезеңінде нақты алынған және болжанған көрсеткіштердің айырмасын аламыз: 288 486 - 159 136 = 129 350. Қазақстан «CE» санатындағы 129 350 жүргізушіні ала алмады, бұл санды нақты тапшылық ретінде қарастыруға болады.


Барлық санаттар бойынша есептің қорытындысын талданған санаттардағы болжамды тапшылықты қосу арқылы шығарамыз: D – 264 408, C – 1 761 826, E – 129 350. 264 408 + 1 761 826 + 129 350 = 2 155 584. Бұл — Қазақстанның «кәсіби» санаттар/қосалқы санаттар бойынша қанша жүргізушіні ала алмағанын көрсететін жалпы сан. Графикте аталған тапшылық мынадай түрде көрінеді:


Еске саламын, көлік құралдары жүргізушілерін даярлау орталықтарындағы оқытушылар құрамына қатысты жағдай одан да күрделі, себебі оқытушы немесе жүргізу нұсқаушысы болу үшін оқыту жүргізілетін санат бойынша кемінде 5 жыл еңбек өтілі қажет, ал «D» санаты үшін оқытушы/нұсқаушының ең төменгі жасы 28 жасты құрайды.

Білікті жүргізушілер мәселесін Кәсіби құзыреттілік сертификатын (КҚС) енгізу және дұрыс құрылған жүйе шешетініне терең сенімдімін. КҚС жүйесін ғалымдар мен практиктердің бірлескен жобасы аясында жүргізушілердің кәсіби стандарттары негізінде әзірлеу қажет. (Көлік құралдарының санаттары бойынша кәсіби жүргізушілерге қойылатын медициналық стандарттар, КҚС бойынша толық даярлау жүйесі, модульдік бағдарламалар, оқу әдебиеті, оқытушыларға қойылатын талаптар, КҚС алу шарттары, мамандыққа кіру жасы, беру тәртібі, КҚС енгізілгенге дейін кәсіби жүргізуші болып жұмыс істегендерге қатысты мәселелер, КҚС бойынша біліктілікті арттыру, өзге де егжей-тегжейлер). Ал бұл мәселе шешілмейінше, Қазақстан күн сайын білікті көлік құралдары жүргізушілерін ала алмай отыр.